Przedstawiam Ci krótki opis świata nietoperzy, a na końcu – wyjaśnienia przydatnych terminów używanych w chiropterologii (nauce o nietoperzach).

Gdzie żyją i jak liczne są nietoperze?

Nietoperze zasiedlają prawie całą kulę ziemską, z wyjątkiem Antarktydy i niektórych odległych wysp oceanicznych. Są niezwykle liczną grupą ssaków – pod względem liczby gatunków ustępują jedynie gryzoniom. Stanowią prawie jedną piątą wszystkich znanych gatunków ssaków na Ziemi.

Na świecie opisano dotychczas 1511 gatunków, z czego w Polsce stwierdzono obecność 28. Liczby te z pewnością będą rosły. Dzięki badaniom trudno dostępnych rejonów tropikalnych naukowcy stale odkrywają nowe gatunki, natomiast w Europie rozwój technik molekularnych (badań DNA) pozwala na wyodrębnianie nowych grup taksonomicznych spośród już znanych.

Duże zróżnicowanie

Jeżeli wydaje Ci się, że nietoperze to po prostu latające ssaki, jesteś w błędzie. Zróżnicowanie tej grupy zwierząt jest wręcz oszałamiające i widoczne zarówno w ich budowie, wielkości, ubarwieniu, jak i w ogromnej różnorodności zajmowanych siedlisk.

Masa ciała najmniejszego nietoperza na świecie (ryjkonos malutki) wynosi zaledwie 1,5 g przy rozpiętości skrzydeł ok. 15 cm (zdjęcie poniżej). Z kolei największe osobniki (z rodziny rudawek) osiągają wagę do 1,5 kg, a rozpiętość ich skrzydeł może sięgać nawet 1,8 metra.

Umaszczenie najczęściej bywa ciemne – od głębokiej czerni przez różne odcienie brązu i szarości. Zdarzają się też gatunki żółte, pomarańczowe, białe lub łączące kilka tych barw.

Dieta, czyli co ląduje na nietoperzowym talerzu

Nietoperze charakteryzują się bardzo różnorodnymi strategiami zdobywania pokarmu. Choć większość gatunków specjalizuje się w jednym typie pożywienia, ich menu potrafi zaskoczyć. Pod względem sposobu odżywiania dzielimy je na:

• Owadożerne – żywią się owadami i innymi stawonogami (wszystkie gatunki żyjące w Polsce).

• Owocożerne – ich dietę stanowią owoce, kwiaty, pyłek oraz nektar (pełnią niezwykle ważną funkcję zapylaczy w ekosystemach).

• Drapieżne – polują na płazy, gady, małe ssaki, ptaki, ryby oraz duże stawonogi (np. jadowite skorpiony i skolopendry). Niektóre polują również na inne, mniejsze nietoperze.

• Krwiopijne (wampiry) – odżywiają się wyłącznie krwią. Na całym świecie istnieją tylko 3 takie gatunki (jeden żywi się krwią ssaków (zdjęcie poniżej), a dwa preferują krew ptaków).

Nietoperze występujące w Europie (w tym w Polsce) są w zdecydowanej większości owadożerne, choć niektóre gatunki potrafią okazjonalnie zapolować na małe kręgowce, takie jak ryby czy drobne ptaki.

Niestety, w naszym kraju zwierzęta te wciąż nie cieszą się szczególną sympatią. Przez wieki przedstawiano je jako symbole ciemności, zła i strachu – demony oraz szatan na dawnych obrazach mają przecież skrzydła nietoperzy, a dla czarownic miały być szpiegami i posłańcami. W powszechnej świadomości wciąż funkcjonują jako wampiry wysysające ludzką krew, a dzieci do dziś straszy się mitami o wkręcaniu się we włosy po zmroku. Jakby tego było mało, w ostatnich latach nietoperze niesłusznie obarczono winą za wybuch globalnej pandemii. Przez te krzywdzące stereotypy były one narażone nie tylko na nieprzychylne spojrzenia, ale także na celowe niszczenie ich siedlisk – i to pomimo ścisłej ochrony prawnej, którą są objęte w całej Europie.

A jak jest naprawdę? Nasze rodzime nietoperze to niezwykle pożyteczne zwierzęta. Stanowią naturalny, darmowy i skuteczny środek ochrony roślin przed szkodnikami. Co więcej, fascynują naukowców wieloma unikalnymi w świecie ssaków przystosowaniami. Jako jedyne potrafią aktywnie latać, posługują się echolokacją, odpoczywają głową do dołu, zimą zapadają w głęboką hibernację i osiągają imponujący wiek.

Prawdziwym fenomenem jest też ich rodzicielstwo. Nowonarodzone nietoperze (nazywane potocznie szczeniakami) mają gigantyczną masę ciała w stosunku do wagi matki – wynosi ona od 20% do nawet 30%. Aby to sobie zobrazować, wyobraźmy sobie kobietę ważącą 60 kg, która rodzi dziecko ważące 12–18 kg.

Nasze rodzime nietoperze są niewielkie, a ich nazwy, masy ciała, długości przedramienia oraz maksymalne udokumentowane długości życia przygotowałam dla Ciebie w tabeli nr 1.

Tabela 1. Zestawienie polskich gatunków nietoperzy

Jaki jest największy polski nietoperz?

Tytuł ten należy do borowca olbrzymiego, którego rozpiętość skrzydeł wynosi prawie pół metra (46 cm / 460 mm). Co ciekawe, jak dotąd nikt w Polsce nie zaobserwował go bezpośrednio. Skąd więc wiemy, że u nas występuje? Przekonaliśmy się o tym dzięki nowoczesnym logerom GPS założonym nietoperzom przez naukowców (tutaj artykuł: https://doi.org/10.1134/S0012496623700746). Kolejną fascynującą cechą tego gatunku jest to, że potrafi polować na niewielkie ptaki (zjada je w locie).

Z kolei wśród gatunków często i regularnie spotykanych w Polsce największy pod względem rozpiętości skrzydeł jest nocek duży, natomiast najcięższy jest borowiec wielki.

Jaki jest najmniejszy nietoperz w Polsce?

Miano to nosi karlik malutki, którego rozpiętość skrzydeł może wynosić poniżej 20 cm (ok. 18 cm). Jako najmniejsze nietoperze w literaturze równie często wymienia się dwa inne gatunki: karlika drobnego oraz nocka Alcathoe.

Jak zbudowany jest nietoperz?

Budowa ciała nietoperza jest analogiczna do innych ssaków. To, co je odróżnia, to kończyny przednie przekształcone w skrzydła – w końcu jako jedyne ssaki na Ziemi posiadły one zdolność do czynnego lotu. Zobacz, jak to wygląda na przykładzie młodej samiczki borowca wielkiego (zdjęcie poniżej).

Skrzydła: Błona lotna, zbudowana z dwóch warstw elastycznej i silnie unaczynionej skóry, rozpięta jest od tułowia poprzez ramię, przedramię oraz wydłużone palce dłoni. Biegnie ona wzdłuż ciała, opinając także tylne kończyny oraz ogon. Na kciukach przednich kończyn nietoperze posiadają po jednym wolnym pazurze, który służy im do sprawnego wspinania się po chropowatych powierzchniach.

Uszy: Kształt uszu polskich nietoperzy charakteryzuje się dużą zmiennością. Niektóre gatunki mają małe małżowiny osadzone po bokach głowy, inne zaś (jak gacki) dysponują gigantycznymi uszami, które niemal stykają się na czubku głowy. Większość gatunków posiada w uchu tzw. koziołek – charakterystyczny płatek skórny.

Pyszczek: W zależności od gatunku może mieć różny kształt i kolor. Dwa polskie gatunki należące do rodziny podkowcowatych (Rhinolophidae) posiadają na pyszczku fantazyjnie pofałdowaną narośl skórną, zwaną podkową (służy do kierowania wiązki ultradźwięków emitowanych przez nos).

Narządy płciowe: U nietoperzy zewnętrzne narządy płciowe są dobrze widoczne. Czasami ich kształt i kolor bywają ważnymi cechami diagnostycznymi przy oznaczaniu poszczególnych osobników do gatunku.

Jak wygląda rok z życia nietoperzy?

Kalendarz życia nietoperzy jest w znacznie większym stopniu uzależniony od temperatury otoczenia i aktywności owadów niż od konkretnych kartek w kalendarzu. Na tej podstawie prześledźmy cykl roczny tych ssaków. Jeśli chcesz zobaczyć jego graficzne, przejrzyste przedstawienie, gorąco zapraszam do zapoznania się z Poradnikiem ochrony nietoperzy (strona 28), dostępnym pod tym adresem: https://nietoperze.pl/sekcja-strony-glownej/poradnik-ochrony-nietoperzy/.

Wczesna wiosna:

 Wszystko zaczyna się wiosną, gdy rosnące temperatury budzą nietoperze z zimowego snu. Zwierzęta wyruszają na intensywne łowy, a gatunki migrujące podejmują daleką podróż powrotną z zimowisk.

Późna wiosna i lato (Powrót do „domu” i narodziny):

W świecie nietoperzy na samicach spoczywa większy ciężar przedłużenia gatunku. Samce mają w tym okresie mniej życiowych wyzwań i nie przywiązują dużej wagi do wyboru letnich kryjówek. Samice muszą być o wiele bardziej wybredne – często wracają do tych samych miejsc, w których przyszły na świat. Po uzupełnieniu zapasów tłuszczu samice łączą się w tzw. kolonie rozrodcze i zachodzą w ciążę. Co ciekawe, dzieje się to z dala od samców (o tym później).

Ciąża, w zależności od gatunku, trwa od 45 do 75 dni. Porody przypadają na późną wiosnę. Młode rodzą się zupełnie ślepe i nagie. Samice to niezwykle troskliwe mamy. Karmią swoje młode mlekiem nie tylko wtedy, gdy te są bezbronne, ale nawet przez trzy tygodnie po tym, jak maluchy opanują już sztukę samodzielnego latania.

Jesień (Czas godów i migracji jesiennej):

Pod koniec lata kolonie rozrodcze rozpadają się i rozpoczyna się czas godów. Samce zajmują wybrane kryjówki i za pomocą specjalnych, słyszalnych dla nas sygnałów socjalnych wabią partnerki. Tworzą w ten sposób małe haremy.

Część gatunków kieruje się do jaskiń i innych obiektów podziemnych, gdzie rozpoczyna się tzw. swarming (rojenie). Jest to przepiękny spektakl, w którym nietoperze wykonują podniebne piruety w świetle gwiazd. Choć zjawisko to interpretuje się głównie jako loty godowe, przypuszcza się, że stanowi ono także platformę wymiany informacji na temat dogodnych miejsc zimowania oraz zasobnych żerowisk.

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na wyjątkowy fenomen biologiczny. Mimo że kopulacja odbywa się jesienią (bądź zimą), samica nie zachodzi wówczas w ciążę. Nietoperze wykształciły bowiem mechanizm opóźnionego zapłodnienia. Polega on na tym, że samica przechowuje w macicy żywe nasienie przez cały okres zimowy – plemniki zachowują zdolność do zapłodnienia przez wiele miesięcy. Do zapłodnienia i rozwoju zarodka dochodzi dopiero wiosną, po wybudzeniu się ze stanu hibernacji. Pozwala to na narodzin potomstwa w najbardziej sprzyjających warunkach klimatycznych.

Warto dodać, że świat nietoperzy uwielbia wymykać się regułom i mamy tu jeden wyjątkowy przypadek – podkasańca Schreibersa. U tego gatunku do zapłodnienia dochodzi już jesienią, jednak rozwój zarodka (blastocysty) zostaje zahamowany na czas zimy i rusza pełną parą dopiero wiosną, po wybudzeniu samicy z hibernacji.

Jesienią nietoperze rozpoczynają migracje do miejsc zimowania. Dystanse, jakie pokonują, są różne w zależności od gatunku. Część z nich to dalekodystansowi wędrowcy, zdolni przebyć nawet 2000 km w jedną stronę – mowa tu o mroczku posrebrzanym, borowcu wielkim i olbrzymim, borowiaczku oraz karliku średnim. Inne z kolei prowadzą osiadły tryb życia i hibernują w sąsiedztwie kolonii rozrodczych (w promieniu 50–100 km). Do tej grupy należą oba polskie podkowce (duży i mały), mroczek pozłocisty i późny, gacek szary i brunatny, a także nocki: ostrouszny, Bechsteina, orzęsiony, Brandta i wąsatek. Strategie migracyjne pozostałych gatunków opierają się na średnich dystansach lub nie zostały jeszcze w pełni zbadane. Loty migracyjne odbywają się jesienią w kierunku południowo-zachodnim (wiosną w kierunku odwrotnym).

W trakcie wędrówek trasy przelotów mogą być wyznaczane wzdłuż charakterystycznych cech otoczenia, takich jak autostrady, brzeg morza, koryta rzeczne czy granice drzewostanów. Mogą też wykorzystywać pole magnetyczne Ziemi.

Zima (Sen zimowy – hibernacja): W okresie zimowym nietoperze zapadają w stan głębokiej hibernacji, podczas której ich metabolizm ulega drastycznemu spowolnieniu, a temperatura ciała obniża się niemal do temperatury środowiska. Część osobników wybudza się cyklicznie w sposób naturalny, inne reagują na wahania mikroklimatu wewnątrz schronienia. Na zdjęciu poniżej zobaczysz widok z dołu hibernujących nocków dużych.

TU DO WKLEJENIE ZDJĘCIE NOCEK DUŻY

Należy podkreślić, że każde wybudzenie – także wywołane przez człowieka – wiąże się z ogromnym wydatkiem energetycznym. Podniesienie temperatury organizmu wymaga spalenia zapasów tłuszczu. W niesprzyjających warunkach niepokojenie nietoperzy przez osoby odwiedzające podziemia prowadzi do ich śmierci głodowej. Z tego powodu większość kluczowych zimowisk w Polsce, takich jak jaskinie, sztolnie czy obiekty wojskowe, jest w okresie zimowym zamykana dla ruchu turystycznego.

Gdybyś jednak słyszał, że czasami z jaskini czy z innego podziemia dochodzą donośne „wrzaski” nietoperzy, to musisz wiedzieć, że to „spóźnieni kochankowie” (nie ci z książki Williama Whartona), którzy pracują nad przedłużeniem swojego gatunku.

Przedstawiony cykl roczny ma charakter poglądowy i uproszczony. W celu szczegółowego zgłębienia tych mechanizmów zachęcam Cię do zapoznania się z przywołanym poradnikiem online oraz dwoma opracowaniami:

• Nietoperze Europy i Afryki Północno-Zachodniej. Ch. Dietz, O. von Helversen, D. Nill

• Nietoperze Polski. K. Sachanowicz, M. Ciechanowski

Terminy używane w chiropterologii

Hibernacja – długotrwały stan charakteryzujący się głębokim spowolnieniem procesów metabolicznych. W okresie zimowym z powodu braku bazy żerowej nietoperze przebywają w schronieniach zimowych (hibernakulach). Redukują wydatki energetyczne, co decyduje o ich przeżyciu. Podczas hibernacji temperatura ciała spada (nawet do 0°C) i zrównuje się z temperaturą otoczenia. Akcja serca spada do 18–80 uderzeń na minutę (wobec 250–450 w spoczynku i nawet powyżej 800 podczas lotu), a bezdech może trwać nawet 90 minut.

• Torpor (odrętwienie dobowe) – krótkotrwałe obniżenie tempa przemiany materii oraz temperatury ciała. W okresie letnim, wiosennym i jesiennym nietoperze regularnie wykorzystują ten mechanizm w fazie spoczynku dziennego lub w warunkach niekorzystnej aury, co minimalizuje dobowe zapotrzebowanie energetyczne.

• Echolokacja – zdolność określania położenia obiektów w przestrzeni poprzez analizę powracających, odbitych fal dźwiękowych. Oprócz bogatej gamy dźwięków socjalnych w zakresie fal słyszalnych, które służą nietoperzom do wzajemnej komunikacji, zwierzęta te emitują również ultradźwięki. Stanowią one niezwykle precyzyjny sonar biologiczny. Nietoperze wykorzystują go zarówno do orientacji w terenie, jak i do namierzania zdobyczy. Dźwięki te są wytwarzane za pomocą krtani, a emitowane – w zależności od gatunku – przez pyszczek lub nozdrza.

Sygnały te charakteryzują się ogromnym zróżnicowaniem – różnią się pod względem częstości emisji, częstotliwości drgań oraz natężenia. Co fascynujące, nietoperze potrafią bezbłędnie odróżnić własne echo od sygnałów wysyłanych przez inne osobniki.